Kobieta, która nauczyła Czechów kochać własny język
- Subtitle: Tereza Nováková
- Excerpt: O pisarce i działaczce, która walczyła z germanizacją i sprawiła, że język czeski trafił z wiejskich chat na salony i do szkół.
W XIX wieku język czeski był w odwrocie. Elity mówiły po niemiecku, a rodzima mowa przetrwała głównie na głębokiej prowincji. Wtedy pojawiła się Tereza Nováková (1853–1912) – kobieta o niezwykłej inteligencji i uporze, która postawiła sobie za cel jedno: przywrócić Czechom ich język i godność. To dzięki niej i jej podobnym „budzicielom narodowym”, dzisiejszy czeski jest żywym, nowoczesnym językiem, a nie martwym dialektem.
Tereza Nováková nie była tylko pisarką. Była etnografką, działaczką społeczną i jedną z pierwszych czeskich feministek. Zrozumiała, że aby naród przetrwał, musi mieć własny język, w którym da się opisać nie tylko pracę w polu, ale też skomplikowane uczucia i naukowe teorie.
Misja na prowincji: W poszukiwaniu czeskiej duszy
Choć urodziła się w Pradze w zamożnej rodzinie, większość życia i pracy poświęciła wschodnim Czechom (rejon Litomyšla). To tam, wśród zwykłych ludzi, odkrywała zapomniane słowa, obyczaje i pieśni. Jej powieści, jak słynne „Drašar” czy „Jan Jílek”, były czymś więcej niż literaturą – były lekcjami czeskiej historii i języka. Nováková pokazywała w nich, że czeska mowa jest bogata, melodyjna i warta nauki.
Szczyt edukacji: Czeski dla kobiet
Nováková rozumiała, że kluczem do przetrwania języka są kobiety – to one wychowują kolejne pokolenia. Dlatego angażowała się w tworzenie szkół dla dziewcząt, w których nauczano po czesku. Wydawała pismo „Ženský svět” (Świat Kobiet), gdzie popularyzowała naukę czeskiej gramatyki i literatury. Walczyła z powszechnym wtedy przekonaniem, że „porządna” edukacja musi odbywać się po niemiecku.
Etnografia jako nauka
Nováková podeszła do tematu naukowo. Zbierała wzory ludowych haftów, dokumentowała dialekty i architekturę. Jej prace etnograficzne to „szczyt” precyzji, który do dziś służy naukowcom badającym czeską tożsamość. Pokazała, że nauka języka to nie tylko wkuwanie słówek, ale zrozumienie całej kultury, która za tymi słowami stoi.
Dzięki Terezie Novákovej czeski przestał być językiem „drugiej kategorii”. Stała się symbolem walki o prawo do własnej mowy, a jej praca pedagogiczna i literacka położyła fundamenty pod współczesne szkolnictwo w Czechach. Bez jej uporu, praska inteligencja mogłaby dziś wciąż mówić po niemiecku, a czeski byłby jedynie ciekawostką turystyczną.