Od „Szkła Królów” po Futuryzm

Piękno wykute w ogniu i tradycji

Czeski design to pojęcie, które wykracza daleko poza estetykę. To narodowa duma, oparta na wielowiekowej tradycji rzemieślniczej, która potrafiła przetrwać zmiany ustrojowe, wojny i kryzysy, za każdym razem odradzając się w nowej, jeszcze bardziej innowacyjnej formie. Sercem tego zjawiska jest szkło – tzw. czeski kryształ, który już w XVII wieku zdetronizował dominację weneckiego Murano. Jednak czeski design to nie tylko przezroczysta materia. To także unikalna architektura, meble, które stały się ikonami, oraz nowoczesne przedmioty codziennego użytku, które łączą funkcjonalność z charakterystycznym czeskim poczuciem humoru i skromnością. W niniejszym artykule przeanalizujemy drogę czeskiego wzornictwa – od królewskich manufaktur, przez awangardę międzywojnia, aż po dzisiejsze instalacje świetlne, które zdobią wnętrza w Dubaju czy Nowym Jorku.

I. Szklane Dziedzictwo: Kolebka Kryształu

Historia czeskiego szkła to historia sukcesu technologicznego. Czesi jako pierwsi opracowali recepturę na szkło twarde, przejrzyste i idealne do głębokiego szlifu, co pozwoliło im tworzyć naczynia przypominające drogocenne kamienie.

1. Moser – Szkło Królów: Założona w 1857 roku w Karlowych Warach huta Moser to synonim luksusu. Ich wyroby trafiały na stoły brytyjskiej królowej Elżbiety II, papieża Jana Pawła II czy cesarza Franciszka Józefa I. Moser do dziś szczyci się tym, że nie używa ołowiu, a ich unikalne kolory uzyskiwane są dzięki rzadkim tlenkom metali.

2. Kryształowa Dolina (Křišťálové údolí): To region w północnych Czechach (Góry Izerskie i Łużyckie), gdzie tradycja hutnicza jest żywa od ponad 470 lat. To tutaj narodził się przemysł biżuteryjny (Jablonex) oraz technologia masowej produkcji szklanych żyrandoli, które oświetlały pałace Wersalu i rezydencje sułtanów.

II. Czeski Kubizm: Architektura i Przedmiot

To jeden z najważniejszych i najbardziej unikalnych wkładów Czech w kulturę światową. Na początku XX wieku czescy artyści (tacy jak Pavel Janák czy Josef Gočár) jako jedyni na świecie przenieśli zasady kubizmu z malarstwa (Picasso, Braque) bezpośrednio do architektury i rzemiosła artystycznego.

• Łamanie formy: Czeskie wazony, meble i budynki (jak dom "Pod Czarną Matką Bożą" w Pradze) charakteryzują się ostrymi kątami, piramidalnymi formami i dynamiką, która miała oddawać energię nowoczesnego świata.

• Ikony designu: Kubistyczne filiżanki czy karafki są dziś obiektami pożądanymi przez kolekcjonerów na całym świecie i stanowią stały element ekspozycji w muzeach designu.

III. Era Czechosłowackiego Designu: Styl Brukselski

Po II wojnie światowej czeski design przeżył swój złoty wiek podczas wystawy EXPO 58 w Brukseli. Czechosłowacja zdobyła tam główną nagrodę, a styl nazwany „brukselskim” zdominował lata 60.

• Plastyka i kolor: Charakterystyczne obłe kształty, pastelowe kolory i użycie nowoczesnych materiałów (plastik, laminat) stały się symbolem odwilży i optymizmu. Serwisy kawowe, fotele i kultowe odkurzacze z tamtego okresu do dziś są inspiracją dla współczesnych projektantów (tzw. styl retro-modern).

IV. Współczesne Potęgi: Lasvit i Preciosa

Dziś czeski design kojarzy się przede wszystkim z monumentalnymi instalacjami świetlnymi. Dwie marki – Lasvit i Preciosa – całkowicie zdominowały światowy rynek oświetlenia luksusowego.

1. Lasvit: Firma założona przez Leona Jakimiča, która łączy tradycyjne dmuchanie szkła z najnowocześniejszą elektroniką. Ich instalacje są kinetyczne – ruszają się, zmieniają kolory i reagują na muzykę. To oni projektują szklane rzeźby dla hoteli Ritz-Carlton czy statków wycieczkowych, a także trofea dla zwycięzców Tour de France.

2. Preciosa: Gigant z Crystal Valley, który kontynuuje tradycję szklanych kamieni i żyrandoli. Ich żyrandole wiszą w najsłynniejszych operach świata, a szklane komponenty są używane przez największe domy mody do zdobienia kreacji haute couture.

V. Design Przedmiotów Codziennego Użytku

Czeski design to nie tylko luksus, to także genialne przedmioty codziennego użytku, które przetrwały próbę czasu.

• Thonet i gięte drewno: Choć korzenie firmy są niemiecko-austriackie, to fabryka w Bystřicy pod Hostýnem (dziś marka TON) stała się sercem produkcji słynnych krzeseł z giętego buka. Krzesło nr 14 to najczęściej produkowany mebel w historii świata.

• Tescoma: Przykład nowoczesnego sukcesu. Czeska firma projektująca akcesoria kuchenne, która dzięki świetnemu designowi i innowacyjności wygrywa nagrody takie jak Red Dot Design Award, konkurując z największymi markami z Niemiec czy Włoch.

• Botas: Kultowe obuwie sportowe, które zyskało drugie życie dzięki młodym projektantom (marka Botas 66), stając się symbolem miejskiego stylu w Pradze.

VI. Szkło Artystyczne i Akademia

Czechy są światowym centrum kształcenia artystów szklarzy. Praska UMPRUM (Akademia Sztuk Pięknych, Architektury i Designu) posiada jedną z najbardziej prestiżowych pracowni szkła na świecie.

Czescy artyści szklarze (jak Stanislav Libenský i Jaroslava Brychtová) wynieśli szkło do rangi rzeźby monumentalnej. Ich prace, często ważące setki kilogramów i operujące grą światła wewnątrz bryły, są sprzedawane na aukcjach za zawrotne kwoty i znajdują się w zbiorach m.in. nowojorskiego Met.

VII. Designblok – Święto Wzornictwa

Każdego roku w Pradze odbywa się Designblok – największy festiwal designu w Europie Środkowej. To wydarzenie pokazuje, jak bardzo Czesi żyją projektowaniem. Całe miasto staje się galerią, a stare fabryki, pałace i muzea wypełniają się prototypami młodych twórców. To tutaj widać, że czeski design idzie w stronę ekologii, recyklingu i zrównoważonego rozwoju, nie tracąc przy tym swojej rzemieślniczej precyzji.

Podsumowanie

Czeski design i szkło to fascynująca podróż od ognia hutniczego pieca do cyfrowych technologii przyszłości. To dziedzictwo, które uczy, że przedmiot użytkowy może być dziełem sztuki, a tradycja jest najlepszym paliwem dla innowacji. Dla Czechów design jest sposobem na opowiadanie o swojej kulturze – bez zbędnego patosu, za to z ogromnym szacunkiem do materiału i formy. Na portalu holkapolka.cz ta kategoria powinna być oknem na czeską estetykę, pokazującym, że piękno i funkcjonalność są wpisane w czeskie DNA.