Od Hrabala po fenomen „Narodu Czytelników”

Kraj, w którym czytanie jest sportem narodowym

Republika Czeska od lat zajmuje czołowe miejsca w europejskich statystykach czytelnictwa. Dla Czecha książka nie jest jedynie ozdobą regału, ale kluczowym elementem tożsamości narodowej. To właśnie literatura ocaliła język czeski w czasach germanizacji, a pisarze – tacy jak Václav Havel – wyprowadzali ten naród ku wolności. Czeski styl pisania to unikalna mieszanka melancholii, autoironii i tzw. "pábění" – specyficznego sposobu postrzegania świata, który z najzwyklejszej czynności potrafi uczynić poezję. Niniejszy artykuł analizuje fundamenty czeskiej literatury, przygląda się kondycji współczesnego rynku wydawniczego oraz wyjaśnia, dlaczego czescy autorzy od dekad cieszą się w Polsce (i na całym świecie) statusem niemal kultowym.

I. Fundamenty: Trójca Święta czeskiej literatury

Aby zrozumieć dzisiejsze publikacje, trzeba znać fundamenty, na których opiera się czeska wrażliwość. Każdy czeski czytelnik ma w swojej bibliotece dzieła trzech autorów, którzy zdefiniowali ich sposób myślenia o świecie.

1. Jaroslav Hašek i Dobry Wojak Szwejk: To nie jest tylko zabawna książka o wojnie. To manifest czeskiego przetrwania. Szwejkowska postawa – udawanie głupca, by przechytrzyć system – stała się narodową strategią przetrwania w trudnych czasach. To tutaj narodził się specyficzny czeski humor, który potrafi śmiać się z największych tragedii.

2. Bohumil Hrabal: Mistrz "gadania". Hrabal wprowadził do literatury język ulicy, hospody i zwykłego człowieka. Jego "Pociągi pod specjalnym nadzorem" czy "Zbyt głośna samotność" to teksty, które uczą, jak dostrzegać "perły na dnie" szarej codzienności. Hrabal jest dla Czechów tym, kim dla nas romantycy – sercem narodu.

3. Milan Kundera: Autor "Nieznośnej lekkości bytu" to z kolei intelektualny filar czeskiej literatury. Kundera pokazał światu czeską duszę uwikłaną w historię, politykę i erotykę. Choć pisał po francusku, jego tematyka zawsze wracała do Pragi i losu środkowoeuropejskiego intelektualisty.

II. Współczesna proza: O czym piszą dzisiejsi Czesi?

Dzisiejszy rynek książki w Czechach jest niezwykle dynamiczny. Współcześni autorzy odchodzą od historycznych rozliczeń na rzecz psychologii, ekologii i relacji międzyludzkich.

• Patrik Hartl: Obecnie król list bestsellerów. Jego powieści są lekkie, zabawne, ale dotykają ważnych tematów życiowych kryzysów. Hartl jest dowodem na to, że Czesi kochają literaturę popularną na wysokim poziomie.

• Alena Mornštajnová: Jej powieść "Hana" stała się fenomenem. Mornštajnová po mistrzowsku łączy losy jednostek z wielką historią (Holokaust, tyfus, komunizm), pisząc w sposób przystępny, a zarazem głęboko poruszający.

• Jáchym Topol: Reprezentant undergroundu i buntu. Jego proza jest gęsta, brutalna i nowoczesna. To autor, który pokazuje Pragę bez lukru, jako miasto pełne blizn i mrocznych tajemnic.

III. Fenomen czeskiego reportażu i literatury faktu

Choć w Polsce to my szczycimy się szkołą reportażu, Czesi mają swoją unikalną ścieżkę. Czeski reportaż jest bardziej intymny, często ocierający się o esej.

• Mariusz Szczygieł i "Gottland": To ciekawy paradoks – Polak napisał o Czechach książkę, która stała się u nich bestsellerem i pomogła samym Czechom spojrzeć na siebie z innej perspektywy. To zapoczątkowało modę na wzajemne literackie podglądanie się.

• Reportaże historyczne: Czesi masowo czytają o swojej najnowszej historii – o Karcie 77, o oporze przeciwko komunizmowi, ale też o mrocznych stronach powojennych wysiedleń Niemców sudeckich (np. Kateřina Tučková i jej "Wypędzenie Gerty Schnirch").

IV. Rynek wydawniczy w Czechach: Statystyki i kultura

Liczby nie kłamią: Czechy (10 mln mieszkańców) wydają rocznie około 15-18 tysięcy tytułów. To proporcjonalnie znacznie więcej niż w Polsce.

1. Sieć księgarń: Księgarnie w Czechach (np. sieć Luxor) to często centra kultury z kawiarniami, gdzie ludzie spędzają długie godziny. Istnieje też ogromna liczba małych, niezależnych księgarń niszowych.

2. Antykwariaty: Czeski antikvariát to instytucja kultowa. Czesi nie wyrzucają książek – one krążą w obiegu. Antykwariaty są pełne skarbów i zawsze są w nich ludzie.

3. Biblioteki: Czeska sieć bibliotek publicznych jest jedną z najgęstszych na świecie (UNESCO). Każda gmina ma obowiązek prowadzenia biblioteki, co sprawia, że dostęp do literatury jest powszechny nawet w najmniejszych wioskach.

V. Literatura dla dzieci: Dziedzictwo ilustracji

Nie można pisać o czeskich publikacjach, pomijając dzieci. Czeska szkoła książki dziecięcej to światowy fenomen, oparty na genialnej ilustracji.

• Ondřej Sekora i Ferda Mravence (Mrówka Ferda): Klasyka, na której wychowały się pokolenia.

• Zdeněk Miler i Krecik: Choć znamy go z bajek, książki o Kreciku to fundament edukacji estetycznej czeskich dzieci.

• Wydawnictwo Meander: Nowoczesne wydawnictwo, które pokazuje, że książka dla dziecka może być dziełem sztuki nowoczesnej, nie bojąc się trudnych tematów.

VI. Tłumaczenia i wpływ na Polskę

Relacja literacka Polska-Czechy jest unikalna. Polacy są największymi odbiorcami czeskiej literatury na świecie (poza samymi Czechami).

• Czeska Szkoła Przekładu: Dzięki tłumaczom takim jak Andrzej Jagodziński czy Aleksander Kaczorowski, Polacy znają czeską literaturę niemal tak dobrze jak własną.

• Dlaczego ich kochamy? Bo czeska literatura daje nam to, czego często brakuje polskiej: dystans, humor i pochwałę "małego życia" zamiast narodowego mesjanizmu.

VII. Nagrody literackie i wydarzenia

Najważniejszą nagrodą jest Magnesia Litera. Co roku ogłoszenie wyników jest wydarzeniem relacjonowanym w prime-time w telewizji publicznej. To pokazuje rangę literatury w czeskim społeczeństwie. Ponadto festiwal Svět knihy (Świat Książki) w Pradze przyciąga tłumy, których nie powstydziłyby się największe targi w Europie.

Podsumowanie

Czeska literatura to organizm żywy, który nie boi się eksperymentów, ale szanuje tradycję hospodzkiej opowieści. To rynek, na którym pisarz wciąż jest autorytetem, a czytanie – najtańszą i najbardziej demokratyczną formą szlachectwa. Dla portalu holkapolka.cz literatura powinna być kluczem do zrozumienia wszystkich innych kategorii, bo to w książkach zapisany jest kod źródłowy czeskiego optymizmu i czeskiej melancholii.