Bedřich Smetana: Głuchy geniusz, który usłyszał rzekę

Bedřich Smetana (1824–1884) to dla Czechów postać niemal mityczna. Jeśli Gott był królem popu, Smetana jest fundamentem, na którym zbudowano całą czeską tożsamość muzyczną. Urodził się w Litomyślu, w rodzinie browarnika, i od dziecka był „cudownym dzieckiem” fortepianu. Ale Smetana miał ambicję większą niż tylko bycie wirtuozem. Chciał, by Czesi – stłamszeni przez austro-węgierską dominację – mieli swoją własną, wielką muzykę, która nie będzie tylko marną kopią trendów z Wiednia czy Paryża.

Przełom przyszedł w 1866 roku, gdy wystawiono jego operę Sprzedana narzeczona. To był cywilizacyjny szok – pierwszy raz na wielkiej scenie pokazano czeską wieś z humorem, energią, polką i furiantem, zamiast pokazywać ją jako przaśny skansen. Smetana stał się bohaterem narodowym. Los był jednak dla niego wyjątkowo okrutny. W 1874 roku, u szczytu sił twórczych, kompozytor całkowicie stracił słuch. To, co dla innego byłoby końcem kariery, dla niego stało się początkiem największego triumfu. W całkowitej ciszy, słysząc jedynie pisk w głowie, zaczął przelewać na papier dźwięki swojej wyobraźni.

To właśnie wtedy powstał monumentalny cykl sześciu poematów symfonicznych „Moja Ojczyzna” (Má vlast). Najsłynniejsza część, Wełtawa (1874), to muzyczny majstersztyk, który zna każdy uczeń w Pradze. Słyszymy w niej wszystko: od dwóch małych źródlełek w Szumawie, przez wiejskie wesele i nocne tańce rusałek, aż po majestatyczny wpływ rzeki do stolicy pod skałą Wyszehradu. Smetana nie pisał nut – on malował krajobraz dźwiękiem.

Jego życie zakończyło się tragicznie. Postępująca choroba i utrata zmysłów doprowadziły go do szpitala psychiatrycznego, gdzie zmarł w 1884 roku. Ale jego muzyka stała się nieśmiertelna. To właśnie od wykonania Mojej Ojczyzny co roku, 12 maja (w rocznicę śmierci kompozytora), rozpoczyna się festiwal „Praska Wiosna”. Smetana udowodnił, że czeska dusza jest niezłomna i potrafi brzmieć piękniej niż jakakolwiek cisza.

Kluczowe fakty i laury:

• 1824: Narodziny w Litomyślu.

• 1866: Premiera opery Sprzedana narzeczona.

• 1874: Utrata słuchu i początek prac nad cyklem Moja Ojczyzna.

• 1881: Premiera opery Libuše na otwarcie Teatru Narodowego.

• 1884: Śmierć w Pradze.

• 1946: Ustanowienie tradycji otwierania festiwalu „Praska Wiosna” jego muzyką.

• Muzeum: Od 1936 r. działa Muzeum B. Smetany w Pradze z widokiem na Wełtawę.