Mały kraj, wielkie ambicje pozaziemskie

Republika Czeska jest uznawana za jednego z najbardziej dynamicznych graczy w europejskim sektorze kosmicznym. Przekonanie, że kosmos to domena wyłącznie mocarstw takich jak USA czy Chiny, odeszło w niepamięć. Dzięki członkostwu w Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) oraz goszczeniu w Pradze siedziby Agencji Unii Europejskiej ds. Programu Kosmicznego (EUSPA), Czechy stały się centrum zarządzania systemami takimi jak Galileo czy Copernicus. Czeski sektor kosmiczny to dziś ponad setka wyspecjalizowanych firm i instytutów badawczych, które dostarczają komponenty do rakiet Ariane, sond międzyplanetarnych oraz budują własne satelity, udowadniając, że „czeska głowa” radzi sobie świetnie nawet w warunkach zerowej grawitacji.

Nie da się zrozumieć czeskiego podejścia do nauki i techniki, nie znając postaci Járy Cimrmana. Ten uniwersalny geniusz to dziecko trzech umysłów: Šebánka, Svěráka i Smoljáka. To opowieść o tym, jak naród uczynił z fikcyjnej postaci swój największy symbol, i dlaczego wszystko zaczęło się od pewnej radiowej audycji w 1966 roku.

Jára Cimrman to postać, która dla Czechów jest bardziej realna niż wielu polityków. Choć świat kojarzy go dziś z twarzami Zdenka Svěráka i Ladislava Smoljáka, jego prawdziwym ojcem chrzestnym był Jiří Šebánek. To on 16 września 1966 roku na antenie radia ogłosił odnalezienie zapisków „zapomnianego geniusza”.

Benjamin Franklin przeszedł do historii jako wynalazca piorunochronu, ale kilka lat przed nim, na morawskiej wsi, podobną konstrukcję postawił Prokop Diviš. To historia o geniuszu, który wyprzedził epokę, i o lęku przed nieznanym, który doprowadził do zniszczenia jednego z najważniejszych wynalazków XVIII wieku.

W 1754 roku w miejscowości Přímětice (niedaleko Znojma) stanęła dziwna konstrukcja. Była to wysoka na 40 metrów żelazna tyczka zwieńczona systemem krzyżujących się ramion, na których umieszczono ponad 400 ostrzy. Autorem tego „meteorologicznego instrumentu” był lokalny proboszcz, Prokop Diviš.

Nie da się zrozumieć czeskiego podejścia do nauki i techniki, nie znając postaci Járy Cimrmana. Ten uniwersalny geniusz wymyślił wszystko – od żarówki po jogurt – ale zawsze miał pecha. To opowieść o tym, jak naród uczynił z fikcyjnej postaci swój skarb narodowy.

Jára Cimrman to postać wymyślona przez Zdenka Svěráka i Ladislava Smoljaka, ale dla Czechów jest bardziej realny niż wielu polityków. Według legendy był to największy czeski polihistor, wynalazca, podróżnik i dramaturg przełomu XIX i XX wieku.

Kiedy codziennie rano odkręcasz wodę w łazience, używasz wynalazku, którego nazwa w języku polskim jest hołdem dla czeskiego geniusza naturoterapii. Vincenz Priessnitz nie był lekarzem, ale to on nauczył Europę, że woda leczy lepiej niż ówczesne mikstury. Odkrywamy historię twórcy pierwszego hydropatycznego zakładu na świecie.

Większość narodów na urządzenie do mycia ciała pod strumieniem wody mówi „shower”, „douche” czy „sprcha”. My, Polacy, mamy swój unikalny „prysznic”. Skąd się wziął? To spolszczone nazwisko Vincenza Priessnitza, wizjonera z miejscowości Gräfenberk (dzisiejszy Jesionik).

Zanim statki zaczęły mknąć przez oceany dzięki śrubom napędowym, polegały na wielkich i niewydajnych kołach łopatkowych. Josef Ressel, czeski inżynier leśnictwa, wpadł na pomysł, który zrewolucjonizował transport morski. To historia o wielkim wizjonerze, któremu pech i biurokracja odebrały sławę na wiele lat.

Większość ludzi kojarzy śrubę okrętową z wielkimi stoczniami, ale jej ojciec był... leśnikiem. Josef Ressel urodził się w Chrudimiu i choć na co dzień zajmował się lasami w okolicach Triestu, jego umysł zawsze uciekał w stronę mechaniki płynów.

Semtex to słowo, które przez dekady budziło strach służb specjalnych na całym świecie. Wynaleziony w Czechosłowacji jako narzędzie dla inżynierów i wojska, stał się symbolem terroryzmu ze względu na swoją niesamowitą skuteczność i... brak zapachu. Poznaj historię technologii, która wymknęła się spod kontroli.

W latach 50. XX wieku chemik Stanislav Brebera z zakładów VCHZ Synthesia w Pardubicach-Semtinie opracował plastikowy materiał wybuchowy o unikalnych właściwościach. Połączenie pentrytu i heksogenu dało substancję, która była plastyczna jak plastelina, odporna na wodę i ekstremalne temperatury.

Technologia idealna

Semtex był (i jest) genialnym osiągnięciem technologicznym. Można go formować rękami, nie wybucha od uderzenia ani od ognia (wymaga specjalnego zapalnika) i ma ogromną siłę kruszącą. Dla górników i saperów był to „szczyt” marzeń. Problem polegał na tym, że oryginalny Semtex nie miał zapachu i był niewykrywalny przez ówczesne bramki na lotniskach czy psy.

Znakowanie zapachowe

Ze względu na masowy eksport do krajów takich jak Libia czy Wietnam, Semtex zaczął trafiać w ręce grup terrorystycznych. Stał się mroczną legendą po zamachu nad Lockerbie. Czechosłowacja (a później Czechy) znalazły się pod ogromną presją międzynarodową. Rozwiązaniem była innowacja: do składu zaczęto dodawać specjalne substancje o wysokiej prężności par (tzw. taggants), które pozwalają psom i detektorom „poczuć” materiał wybuchowy nawet przez grubą walizkę. Dziś Semtex to wciąż potężna marka, ale pod ścisłą kontrolą, będąca symbolem tego, jak potężna może być czeska chemia.

Przez dekady nanotechnologia była domeną laboratoriów i filmów science-fiction. Wszystko zmieniło się w 2003 roku na Uniwersytecie Technicznym w Libercu. To tam profesor Oldřich Jirsák wraz ze swoim zespołem opracował Nanospider – pierwszą na świecie technologię, która pozwoliła na produkcję włókien tysiąc razy cieńszych od ludzkiego włosa na skalę przemysłową. To nie był tylko kolejny patent, to był moment, w którym Czechy stały się globalnym liderem w dziedzinie, która definiuje XXI wiek.

W Czechach popularne platformy inwestycyjne to głównie rodzime serwisy oferujące robo-doradztwo, jak Portu, a także platformy P2P i crowdfundingu nieruchomości, np. Fintown, Zonky, Bankerat, Roier, czy Occollo, a także giełdowe platformy brokerskie, jak Fio banka. Wyróżniają się lokalne platformy skupiające się na specyficznych inwestycjach, podczas gdy na rynku e-commerce dominują Alza.cz i Mall.cz, niekoniecznie inwestycyjne, ale ważne dla zrozumienia lokalnego rynku finansowego. 

Od hakerskiego podziemia do giełdy w Nowym Jorku

W świecie zdominowanym przez cyfrowe zagrożenia, gdzie dane stały się nową ropą naftową, Czechy wyrosły na nieoczekiwanego lidera ochrony prywatności. Historia czeskiego cyberbezpieczeństwa to opowieść o wizjonerach, którzy już pod koniec lat 80. XX wieku, w epoce dyskietek i pierwszych wirusów, dostrzegli zagrożenia płynące z globalnej sieci. To tutaj narodziły się algorytmy, które dziś chronią miliardy urządzeń – od smartfonów w Azji po systemy bankowe w USA. Czeskie firmy, takie jak Avast czy AVG, nie tylko stworzyły potężne biznesy, ale przede wszystkim ukształtowały standardy "bezpiecznego internetu". Dziś czeski sektor cybersecurity to setki wyspecjalizowanych podmiotów, elitarni specjaliści od kryptografii i państwowe instytucje, które stawiają czoła największym wyzwaniom wojny hybrydowej. Niniejszy artykuł analizuje, jak to się stało, że Czechy stały się cyfrową fortecą i jaką rolę odgrywają w globalnym systemie bezpieczeństwa informacji.